Rik Wouters en Nederland. Tentoonstelling in Amersfoort

Rik Wouters (1882-1916) is de meest geliefde impressionist van België. Heb je zijn werk een keer gezien, dan vergeet je het nooit meer. Wouters schildert flinterdun, alsof hij met waterverf aan het op papier aan het werk is. Grote delen van het doek laat zijn penseel onberoerd. In vederlichte impressionistische toets schildert hij de voorstelling in heldere, maar gelijktijdig ook ietwat bestorven tinten. Het witte doek schemert overal door de verf heen. Wouters schilderijen lijken hierdoor te sprankelen van licht.

Rik Wouters, Portret van de beeldhouwer Ernest Wijnant, 1914, Museum Brugge

Schilder van licht
Een voorbeeld van zijn eigenzinnige manier van schilderen is het schitterende portret van de beeldhouwer Ernest Wijnant. De beeldhouwer zit informeel gekleed in zijn witte overhemd en een bruin vest een pijpje te roken in gele stoel, een grijze vilten hoed op het hoofd. Hij kijkt ons aan, ietwat vragend en onzeker. De knieën over elkaar gelegd. Behalve het gezicht en de hoed – die zich onmiddellijk ons in het oog springen – is alles vaag gehouden en lossen alle vormen en objecten zich in het licht op. Van de kamer krijgen wij slechts een indruk, een idee. Alleen de groene ranken met rode bloemen van het behang zijn wat stevige aangezet. Het is als of wij door een matte ruit van melkglas kijken in een zonovergoten tuinkamer: alles is diffuus, onscherp, vaag… Adembenemend.

Rik Wouters, Portret van Ernest Wijnant, olieverf op doek, 1912, Brugge, Groeningenmuseum

Armoede
Even bijzonder als zijn manier van schilderen is de korte levensgeschiedenis van Rik Wouters. Van oorsprong opgeleid als beeld- en ornamentsnijder in de Mechelse meubelfabriek van zijn vader, kiest de Wouters voor een onzeker bestaan als kunstenaar. Een aantal jaar krijgt hij les van de Mechelaar Theo Blickx (1875-1963). Vanaf 1901 volgt hij lessen beeldhouwen aan de Brusselse Koninklijke Academie voor de Kunsten. In Brussel komt hij in contact met vernieuwende kunstenaars als Jean Brusselmans en Edgard Tytgat. Op de academie ontmoet hij de zestienjarige Nel Duerinckx (1886-1971), die als kunstenaarsmodel geld verdient. In 1904 verlaat Rik de academie en betrekt met zijn vriendin een woning in Watermaal Rik en Nel trouwen op 19 april 1905. Na een aantal omzwervingen huren zij een huis in Bosvoorde, aan de rand van het Zoniënwoud bij Brussel. Nel is zijn muze en belangrijkste onderwerp. Er volgen jaren van bittere armoede waarin om eten gespaard moest worden om schildersmaterialen te kunnen kopen. “Vooraleer ik een groot artiest zal zijn, zullen wij veel miserie kennen”, zou Rik tegen Nel al voor zijn huwelijk tegen Nel gezegd hebben.

Rik Wouters, Straat en huis in Bosvoorde, nabij Brussel, 1911, Collectie stadsbestuur Mechelen, Schepenhuis

Erkenning
In 1910 verbetert de situatie allengs. Rik, die Van Gogh en – vooral – Paul Cézanne bewondert, neemt deel aan de tentoonstellingen van de kunstenaarsgroep De Onafhankelijken in Brussel en maakt via via kennis met de kunsthandelaar Georges Giroux. Hij mag deel in 1911 nemen aan de tentoonstelling van La Libre Esthétique. Met Giroux en Rik Wouters sluiten een contract, waardoor de kunstenaar geen gebrek aan schilders materialen meer heeft. In de jaren 1912-1914 wordt Wouters naam steeds bekender en zijn werk meer gewaardeerd. Hij neemt in deze jaren deel aan tientallen tentoonstellingen in België, maar ook in Duitland, Spanje en Italië en in 1913 aan de Salon in Parijs. Het zijn de meest productieve jaren waarin zijn mooiste schilderijen tot stand kwamen, vrijwel altijd met Nel in de hoofdrol.

Oorlogsjaren
In de zomer van 1914 werd Rik Wouters gemobiliseerd en belandde – om krijggevangenschap te voorkomen – met vele andere soldaten en officieren in Nederland. Hier werd hij eerst in kamp Amersfoort geïnterneerd, later in kamp Zeist. Nel vlucht eveneens naar het neutrale Nederland en huurt een kamer in Amersfoort. Ondanks de oorlog volgen in Brussel, maar ook in Engeland tentoonstellingen en presentaties van zijn werk. In mei 1915 mag de kunstenaar Kamp Zeist verlaten. Nel en Rik vestigen zich in Amsterdam, waar zij op de Derde Kostverlorenkade een verdieping kunnen huren. De zware hoofdpijnen waaraan de kunstenaar al lang tijd leed, bleken in het najaar van 1915 een gevolg van bovenkaakkaner te zijn. Er volgen een aantal operaties, waarbij zelfs een deel van het gehemelte is verwijderd. Pijn en een beperkt gezichtsvermogen belette Rik Wouters nog te schilderen. Wel bleef hij tekenen. 11 juli 1916 overleed de kunstenaar. Wel maakt hij in april nog de overzichtstentoonstelling van zijn werk in het Amsterdamse Stedelijk Museum mee.

Rik Wouters, Begrafenis der opstandelingen, Tekening

Tentoonstelling
Museum Flehite heeft een tentoonstelling ingericht waarin vooral het werk uit de oorlogsjaren te zien is. De tentoonstelling bestaat uit schilderijen en tekeningen. Daarnaast besteed het museum aandacht aan de opvang van de Belgische vluchtelingen in de late zomer en het najaar van 1914. Natuurlijk is er ook veel aandacht voor Kamp Amersfoort en Kamp Zeist. De tentoonstelling vormt een prachtige aanvulling en uitbreiding op de tentoonstelling “De kleur ontketend” die eind 2015 te zien was in Den Haag en waarin een een prachtig overzicht van zijn werk was opgenomen. De tentoonstelling in Amersfoort toont naast schilderijen vooral tekeningen gemaakt in Amsterfoort en Amsterdam. Een voorliefde had Wouters voor penseel en zwarte inkt. of zwart, soms gebruikte hij kleur. De kleuren zijn somberder dan voorheen, maar winnen aan intensiteit. Wij zien nel aan tafel met een deken om, naaiend, lezend in de Amsterdamse huiskamer. Ook uitzicht op de kade en de dekschuiten die hier doorheen voeren. Vaak met een grote eenvoud aan beeldende middelen, minimalistische en bijna abstract geschilderd. Maar door deze schijnbare eenvoud des te indrukwekkender.

Rik Wouters Nel bij Amersfoort

Catalogus
Bij de tentoonstelling is een publicatie over leven en werk van Rik Wouters verschenen van de hand van Maarten de Jager. De publicatie is gelijktijdig ook de catalogus bij de tentoonstelling en legt – net als de tentoonstelling – de nadruk op de oorlogsjaren. Juist deze jaren kregen in catalogus in Den Haag – en dan nog soms foutief – maar weinig aandacht. Terwijl juist deze jaren zo ingrijpend waren en de overzichtstentoonstelling in Amsterdam zijn definitieve doorbraak en erkenning betekende als een van de grootste Belgische kunstenaars.

Niet missen deze tentoonstelling!!! Nog tot 8 januari in Museum Flehite te zien.

Michiel Kersten, 5 november 2016

Rik Wouters, Portret van Nel Wouters, olieverf op doek

Groots overzicht van de kunst van de Gouden Eeuw op pinterest

Pinterest is geweldig. Ik heb het al een paar keer geschreven. Iedere keer weer verbaas ik mij over wat je op Pinterest kunt vinden. Ben je op zoek naar werk van zeventiende-eeuwse Noord- en Zuid-Nederlandse kunstenaars? Dan kun je wellicht toe met slechts één zoekopdracht om (bijna) al je vragen over de kunstenaars van de Gouden Eeuw en hun werk te beantwoorden. Op het account van Daniel Marzin (Lille) is een schier onuitputtelijk overzicht te vinden van de kunst uit de Nederlanden. Je kunt het zo gek niet bedenken of Daniel M. heeft de kunstenaar opgenomen op een van de pinborden op zijn account. Hoeveel moeite moest je vroeger niet doen om het werk van één kunstenaar terug te vinden. Gedrukte literatuur over de mindere goden van de kunst uit de Gouden Eeuw is schaars. De verzameling afbeeldingen in het Rijksbureau Kunsthistorische Documentatie was vaak de enige bron om beeldmateriaal terug te vinden. Dat is natuurlijk nog steeds het geval. Maar de overzicht van Daniel M. (zoals hij zich op Pinterest noemt) is een geweldig vertrekpunt voor iedere onderzoek naar en iedere belangstellende voor de kunst uit de Gouden Eeuw.

Het lijkt er op dat Daniel M. een of meerdere goede handboeken over de zeventiende-eeuwse kunst heeft genomen en daaruit alle amen van de Hollandse en Vlaamse meesters heeft gedestilleerd. Systematisch heeft hij bij al die namen de afbeeldingen gezocht van die de kunstenaars die op het internet circuleren. Per pinbord een kunstenaar: dus gemakkelijker kan het niet. Het resultaat is verbluffend. Een nagenoeg compleet overzicht van de Nederlandse kunst uit de Gouden Eeuw in afbeeldingen. Kortom: begin je onderzoek, vragen over de kunst uit de zeventiende eeuw bij Daniel M. op Pinterest.

Op het account van Daniel M. staan 495 pinborden (= 495 kunstenaars) met 45.600 afbeeldingen van Nederlandse en Vlaamse kunstwerken. Een indrukwekkende hoeveelheid werk en toewijding gaat hier achter schuil, net als liefde voor de kunst uit Noordwest Europa. Klasse! Op zijn account staat dit duidelijk: “La peinture en Flandres et en Hollande au 16-17 ème siècle a été le mouvement artistique le plus important existant au monde.” Als Nederlander kun je dat niet schrijven, maar Daniel als Fransman staat dat natuurlijk volkomen vrij. Daar kunnen wij trots op zijn…

Dit is de link naar het account van Daniel M met het overzicht van de kunst in de Nederlanden.

afbeelding van het pinterest-account van Daniel Marzin

Nieuwsbrief Augustus verschenen

Artetcetera verbreedt het werkterrein: reizen naar het kunststeden en exposities in het buitenland komt op de menukaart. Komende maanden (augustus en september) staan Essen (Folkwang Museum en Villa Hügel) en Antwerpen (MAS en Rubenshuis) op het programma. In september gaan wij in de voetsporen van de impressionisten naar Normandië (Giverny, Dieppe, Le Havre en Rouen). Lees er alles over in de nieuwsbrief van augustus. Klik op onderstaande link om de nieuwsbrief van Artetcetera, augustus te openen.

Nieuwsbrief Artetcetera augustus

Judith en Edith. Klimt en Schiele

Klimt en Schiele. Twee vrouwen, twee werelden: de femme fatale en de kuise huisvrouw in het Haags Gemeentemuseum

Judith, een schilderij van Gustav Klimt op de tentoonsteling in het Haags Gemeentemuseum 2016Een schitterend ingerichte presentatie in het Haags Gemeentemuseum met twee fenomenale schilderijen: één van Gustav Klimt en één van Egon Schiele.

Edith, de echtgenote van Schiele als kuise echtgenote in een jurk gemaakt van gestreepte gordijnstof. Zij kijkt ons onbevangen, enigszins naïef en zedig aan. De nagenoeg naakte Judith daarentegen kijkt ons met een wulpse, verleidelijke blik met half gesloten ogen aan. Een groter contrast tussen twee vrouwen is haast niet denkbaar.

Het goud van de achtergrond en het halssieraad schittert ons tegemoet op het schilderij van Klimt. Judith, de fatale vrouw, hangt in een donkere, duistere zaal en is omringd door honderden goudkleurig flonkerende parfumflesjes. Edith hangt in een lichte zaal. De gordijnstof langs de wanden weerspiegelt de gestreepte stof van haar jurk. Wat een geweldige vondst is de inrichting van deze presentatie die de verschillen tussen deze twee schilderijen op een fantastische manier accentueert.

Het schilderij van Gustav Klimt, de schilder van de Weense jugendstil en oprichter van de kunstenaarsvereniging Wiener Secession, is eigendom van Museum Belvedere in Wenen. Het Haagse Gemeentemuseum mag Judith een aantal maanden in Den Haag exposeren als dank voor het uitlenen aan Wenen van het portret van Edith door Egon Schiele. Een dergelijke confrontatie tussen twee topwerken is uniek. Mis het niet!

Met Artetcetera bezoeken wij deze presentatie na de rondleiding over de tentoonstelling van Jan Toorop. Zie voor data de informatie over Jan Toorop .

JAN TOOROP. VERNIEUWER VAN DE KUNST 1880-1900

Brussel: doorbraak modernisme (1880-1900)

Nederland lag in de tweede helft van de 19de eeuw niet in de voorste linie’s van de ontwikkelingen in de kunst. De kunstenaars van de Haagse School schilderden er decennialang hun atmosferische impressies van Nederlandse waterlandschap. Mooi, oogstrelend, maar ook braaf en conventioneel. Het onderwijs aan de Rijksacademie was nog geheel academisch georiënteerd. Weliswaar waren Vincent van Gogh en Kees van Dongen naar Parijs getrokken, maar hun werk bleef in het vaderland voorlopig nog onbekend. In deze jaren tachtig van de 19de eeuw voerden donkere, bruine tonen nog steeds de boventoon in het werk van de Amsterdamse impressionisten. De stormachtige ontwikkelingen in Parijs bleven grotendeels onbekend. In Brussel was de situatie totaal anders. Er was een levendige belangstelling voor de nieuw kunstopvattingen in Parijs. Het is daarom niet vreemd dat Jan Toorop in 1883 naar Brussel verhuisde. Hij werd er tot lid gekozen van de kunstenaarsgroep Les XX, een groep vooruitstrevende kunstenaars, waartoe ook James Ensor, Félicien Rops en Fernand Khnopff behoorden. De groep organiseerde tentoonstellingen waar ook het werk van de pointillisten als Paul Signac en Georges Seurat te zien was. Toorop had hun werk samen met Ensor in 1887 al in Parijs bewonderd. Direct nam Toorop deze nieuwe manier van schilderijen met gekleurde stippen over.

Schilderij van Jan Toorop met portret van Annie Hall

Het licht schilderen: pointillisme
Pointillisme, luminisme, divisionisme: allemaal termen voor een ongeveer vergelijkbaar fenomeen in de kunst: de geschilderde voorstelling opbouwen uit punten, vlekjes, stippen, streepjes verf. Vaak werden stipjes in complementaire kleuren direct naast elkaar geplaatst. Het idee, gebaseerd op toen vernieuwende inzichten over perceptie en de opbouw van licht, was dat onze hersenen die kleuren samenvoegen, en tot een nieuw kleurtint maken, als je het schilderij van enige afstand bekijkt. De schilderijen zouden daardoor lichter, helderder overkomen. De kunstenaars wilden op deze manier het licht vangen in hun voorstellingen. Met deze schilderijen had Toorop veel succes. Niet alleen Théo Van Rysselberghe werd door het pointillisme gegrepen; door Toorop werd deze manier van schilderen geliefd: J.J. Aarts, Johan Thorn Prikker, Leo Gestel, Jan Sluijters, Mondriaan schilderde kortere of langere tijd met streepjes of stippen in heldere, onvermengde kleuren.

Serene rust
Deze techniek was – het spreekt eigenlijk voor zich – buitengewoon arbeidsintensief. Ook Van Gogh experimenteerde er mee, maar was hiervoor te ongedurig en ongeduldig. Het beperkte zijn vrije, spontane manier van werken te veel. Het wetenschappelijk fundament van de kleurentheorie werd als te beperkend ervaren. Beweging, dynamiek laten zich niet vangen in met eindeloos geduld gezette puntjes. De totale indruk van een pointillistisch werk is daardoor nogal statisch. Maar dat gaf deze voorstellingen gelijktijdig wel een serene, rustige uitstraling. Iets waardoor het werk uitsteeg boven de weergave van een specifiek moment op een bepaalde plaats. Dat maakt de pointillistische schilderijen zo indrukwekkend. ‘Tijdloos’ zouden wij kunnen zeggen.

Tentoonstelling in Den Haag
Toorop was klaarblijkelijk zeer gesteld op deze manier van werken. Niet alleen in Brussel en Katwijk (ca. 1887-1893) paste hij de techniek veelvuldig toe, ook in de jaren circa 1897-1909 schilderde hij tientallen schilderijen opgebouwd uit streepjes of stipjes verf. Hij moet er veel succes mee hebben gehad. Op de tentoonstelling Jan Toorop die tot en met 29 mei in het Haags Gemeentemuseum zijn een groot aantal van zijn mooiste pointillistische schilderijen te zien. Reden om deze tentoonstelling niet te missen.

Jan Toorop Meisjes in Zeeland

 

Rondleiding Vier het Leven in het Frans Hals Museum

Artikel uit het Haarlems Daglad van 23 april 2016 over Vier het Leven in het Frans Hals Museum

In april ziet het Frans Hals Museum er altijd geweldig uit: overal staan fantastische bloemstukken. Dit jaar gedeeltelijk in werkstukken van leerlingen van de Rietveld Academie uit Amsterdam die specifieke voor een bepaalde zaal ontworpen zijn. Wat een mooi moment om met Vier het Leven door het museum te wandelen. Vier het Leven – voor hen die deze landelijke organisatie niet kennen – verzorgt uitstapjes naar culturele activiteiten (opera, theater en nu ook naar musea) voor ouderen die nog zelfstandig wonen, maar zonder hulp an een vrijwilliger niet of nauwelijk in staat zijn zelf naar een voorstelling te gaan. De deelnemers aan de excursie van Vier het Leven rond te leiden door het Frans Hals Museum  is een van de dankbaarste opdrachten. De deelnemers genoten met volle teugen. Gezelligheid, met elkaar praten over kunst. Het was een fantastische middag in het museum. Dank aan de vrijwilligers die de deelnemers naar het museum hebben gebracht. Klasse!

Meer info over Vier het Leven